Α.Κί.ΔΑ

 

 

 

 

Ποιοι είναι Online

Έχουμε 129 επισκέπτες συνδεδεμένους

 

 

Η γνώμη σας μετρά

Για ποια θα θέλατε να ενημερώνεστε περισσότερο σε αυτή τη σελίδα;






Αποτελέσματα

ΑΚΙΔΑ Facebook

Είκοσι τέσσερις αιώνες από τη γέννηση του πανεπιστήμονα Αριστοτέλη

Μιχάλης Α. Πόλης, εκπαιδευτικός

Συμπληρώνονται φέτος (2016) είκοσι τέσσερις αιώνες από τη γέννηση ενός των μεγαλύτερων πνευμάτων του παγκόσμιου πολιτισμού, του πανεπιστήμονα Αριστοτέλη.  Τα Στάγειρα της Χαλκιδικής ήταν η γενέτειρα πόλη του πρίγκιπα  της αρχαίας Ελληνικής διανόησης που ασχολήθηκε σχεδόν με κάθε τομέα του επιστητού. Ο πατέρας του ήταν εύπορος  ιατρός  στην αυλή του μακεδονικού βασιλείου, ενώ και η οικογένεια της μητέρας του ήταν ομοίως ευκατάστατη. Έτσι, παρόλο που έμεινε ορφανός από την παιδική του ηλικία, δεν στερήθηκε ούτε τα υλικά αγαθά, ούτε την μόρφωση.  Την κηδεμονία του ανέλαβε ο γαμπρός του Πρόξενος που τον βοήθησε στα πρώτα του βήματα. Όμως η Μακεδονία, αν και ανερχόμενη σταδιακά πολιτική δύναμη, δεν είχε να προσφέρει πολλά στο ανήσυχο, σπινθηροβόλο πνεύμα του νεαρού Σταγειρίτη.  Σε ηλικία 17 ετών, το 367 π. Χ πήγε στην Αθήνα η οποία, παρά την πολιτική της παρακμή, ήταν η αδιαμφισβήτητη πνευματική μητρόπολη της Ελλάδας. Η   φημισμένη Πλατωνική Ακαδημία ήταν το νέο στάδιο της πνευματικής του ανέλιξης. Ο Πλάτωνας, μαθητής του Σωκράτη, ιδεαλιστής φιλόσοφος, μαθηματικός και συγγραφέας, ήταν μια πνευματική κορυφή αξεπέραστη, ότι καλύτερο θα μπορούσε να αναζητήσει ένας φέρελπις εραστής της γνώσης εκείνη την εποχή. Ο πρώτος δάσκαλος του στην Ακαδημία όμως δεν ήταν ο Πλάτωνας, αλλά ο διαπρεπής μαθηματικός Εύδοξος ο Κνίδιος, ο οποίος αναπλήρωνε επάξια τον ιδρυτή της Ακαδημίας που εκείνη την εποχή ήταν στην Σικελία. Ο Αριστοτέλης διατήρησε ευμενή μνήμη για τον Εύδοξο και την αποτύπωσε στα γραπτά του. Με την επιστροφή του Πλάτωνα  από τη Μεγάλη Ελλάδα, ο Αριστοτέλης   μαθήτεψε κοντά του επί είκοσι σχεδόν χρόνια ως το 347 π. Χ, χρονολογία που σηματοδοτεί το βιολογικό τέλος του εισηγητή της θεωρίας των Ιδεών.

Η αποτυχία του Αριστοτέλη να διαδεχθεί τον Πλάτωνα στην Ακαδημία, παρά την οξύνοια και την ευρυμάθεια του, οφειλόταν στην μακεδονική καταγωγή του. Οι ικανότητες και η ευστροφία του ήταν παραδεκτές από όλους, όμως αντιμετωπιζόταν ως ο ξένος που ήρθε να διακριθεί εις βάρος των γηγενών. Επιπλέον η πρόσφατη [348 π Χ ] καταστροφή της Ολύνθου από τους Μακεδόνες , συμμάχου της Αθήνας στη Χαλκιδική, και η άνοδος του Δημοσθένη, αρχηγού της αντιμακεδονικής παράταξης, έκαναν το κλίμα πολύ βαρύ για τον Αριστοτέλη. Έτσι διέφυγε στην Άσσο της Τρωάδας, όπου ο τύραννος  Ερμίας, ο επονομαζόμενος και προστάτης των φιλοσόφων, του έδωσε τα μέσα να διδάξει, να κάνει επιστημονική έρευνα και τον πάντρεψε με την ανιψιά του Πυθιάδα. Τρία χρόνια αργότερα βρίσκουμε τον Αριστοτέλη στη Μυτιλήνη, όπου συνδέεται με το μαθητή και μελλοντικό κύριο συνεργάτη του στο Λύκειο Θεόφραστο.

Η επόμενη φάση της ζωής του Αριστοτέλη τον φέρνει  στο επίκεντρο των πολιτικών εξελίξεων εκείνης της εποχής, στην αυλή του Φιλίππου του 2ου της Μακεδονίας.  Για έξι συνεχόμενα χρόνια ( 342 – 336 π Χ ) δούλεψε ως ο δάσκαλος του διαδόχου του Μακεδονικού Θρόνου του Αλέξανδρου. Η επίδραση του Σταγειρίτη στη διαμόρφωση του χαρακτήρα του  μελλοντικού στρατηλάτη είναι θέμα συζήτησης. Σίγουρα ο Αριστοτέλης έδωσε γνώσεις στον Αλέξανδρο, τον οδήγησε στην ανάπτυξη του ηρωικού ιδεώδους, της στρατηγικής σκέψης και της πολιτικής του συγκρότησης. Η αυτοκρατορική στρατηγική ιδιοφυία του Αλέξανδρου όμως ξεπερνούσε τη διδασκαλία του Αριστοτέλη, ο οποίος εκπαίδευσε τον μαθητή του για να γίνει ηγέτης του ισχυρότερου ελληνικού βασιλείου, αλλά όχι «πλανητάρχης» μιας αχανούς πολυεθνικής αυτοκρατορίας.

Το 338 π Χ σε ηλικία μόλις 18 ετών, ο νεαρός Αλέξανδρος συνέβαλε αποφασιστικά στην καθοριστική νίκη του πατέρα του Φίλιππου στην Χαιρώνεια που οδήγησε στην κυριαρχία της Μακεδονίας στην Νότια Ελλάδα. Η μοίρα θα έφερνε για δεύτερη φορά τον Σταγειρίτη στην υποταγμένη πλέον στην μακεδονική επικυριαρχία Αθήνα. Η μαθητεία του Αλέξανδρου στον Αριστοτέλη τελείωσε τυπικά όταν ο πρώτος ανέλαβε το θρόνο της Μακεδονίας, μετά την απρόσμενη δολοφονία του Φιλίππου. Ο Αλέξανδρος φεύγει για την ένδοξη εκστρατεία στην Ασία, από την οποία δεν θα γυρίσει ποτέ ζωντανός στην Ελλάδα, αφήνοντας ως τοποτηρητή του στην Ελλάδα τον Αντίπατρο, φίλο και προστάτη του Αριστοτέλη.

Μαζί με το βοηθό του Θεόφραστο, ο Αριστοτέλης ίδρυσε το Λύκειο όπου  για δώδεκα  χρόνια έγραψε τα κυριότερα και ωριμότερα έργα του. Ο Αλέξανδρος όμως ήταν βραχύβιος και η αναγγελία του θανάτου του το 323 π Χ οδήγησε σε εξέγερση τους Αθηναίους κατά της μακεδονικής εξουσίας. Ο Αριστοτέλης, θεωρούμενος ανέκαθεν ως ο ευνοούμενος της μισητής μακεδονικής εξουσίας, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το Λύκειο και την Αθήνα για να σώσει τη ζωή του. Το πρόσχημα για τη θανάτωση του ήταν μια κατηγορία για ασέβεια, αλλά ο Σταγειρίτης  δεν είχε καμιά διάθεση να συμμεριστεί τη μοίρα του Σωκράτη. Πέθανε σε ηλικία 62 ετών στην Χαλκίδα ένα χρόνο αργότερα, [ 322 π. Χ ]από επιδημία άγνωστης μορφής. Η μνήμη του όμως και η  επίδραση του στο Δυτικό Πολιτισμό παραμένουν ανεξίτηλες ως σήμερα.

Η Αριστοτελική Οντολογία

Ο Αριστοτέλης απέρριψε την ιδεαλιστική Οντολογία του δασκάλου του Πλάτωνα. Εύλογα υποστήριξε ότι δεν υπάρχει επαρκής μαρτυρία που να οδηγεί σε απόδειξη της ύπαρξης του άυλου κόσμου των ιδεών. Από την άλλη όμως ο Αριστοτέλης δεν ήταν οπαδός ενός χονδροειδούς υλισμού. Αν και η ύλη είναι γι’ αυτόν η αναγκαία συνθήκη ύπαρξης κάθε όντος, ωστόσο από μόνη της δεν είναι ικανή να περιγράψει κανένα υπαρκτό αντικείμενο ή ον. Πάρτε για παράδειγμα ένα σπίτι. Αυτό δεν υπάρχει βέβαια χωρίς τα δομικά υλικά που το αποτελούν. Τα υλικά αυτά όμως από μόνα τους δεν αποτελούν ένα σπίτι, αν είναι απλώς άτακτα διασπαρμένα σε κάποιο οικόπεδο. Χρειάζεται να δομηθούν με βάση κάποιο αρχιτεκτονικό σχέδιο για να μετουσιωθούν στο οικοδόμημα που θα ονομάζαμε σπίτι. Ο Αριστοτέλης εισήγαγε τη θεωρία των τεσσάρων ποιητικών αιτίων που μορφοποιούν το κάθε ον. Αυτά είναι:

  1. Το υλικό αίτιο. Στην προαναφερθείσα περίπτωση της οικοδομής είναι τα τούβλα, το τσιμέντο, η άμμος, τα κεραμίδια και τα λοιπά οικοδομικά υλικά.
  1. Το ποιητικό αίτιο: Αυτό εξηγεί ποιος ή ποιοι κατασκεύασαν το αντικείμενο. Στην περίπτωση της οικοδομής, το ποιητικό αίτιο είναι οι επαγγελματίες που εργάστηκαν για να γίνει η οικοδομή, όπως ο αρχιτέκτονας, οι κτίστες, οι πελεκάνοι, οι υδραυλικοί, οι ηλεκτρολόγοι κλπ.
  1. Το τυπικό αίτιο: Εξηγεί το σχέδιο με βάση το οποίο οι συντελεστές του ποιητικού αιτίου μορφοποιούν το αντικείμενο. Στην περίπτωση της ανεγειρόμενης Οικοδομής, το τυπικό αίτιο είναι το αρχιτεκτονικό σχέδιο. Το τυπικό αίτιο όμως δεν είναι μια άυλη πλατωνική ιδέα, κάτοικος ενός μεταφυσικού άπιαστου κόσμου, αλλά ένα μαθηματικά δομημένο σχεδιάγραμμα, φτιαγμένο με πραγματικά υλικά όπως το χαρτί, το μελάνι και η..φαιά ουσία που σπαταλήθηκε .
  1. Το τελικό αίτιο. Κάθε ον δεν δημιουργείται στην τύχη, αλλά με βάση κάποιο σκοπό «Τέλος» με βάση την Αριστοτελική ορολογία που πρέπει να εξυπηρετηθεί. Στην περίπτωση του σπιτιού που ανεγείρεται το τελικό αίτιο είναι η στέγαση μιας οικογένειας.

Η μετάβαση από την άμορφη ύλη [ 1ο αίτιο ] στην τελική μορφή [ 2ο , 3ο , 4ο αίτιο ] αποτελεί την  πραγμάτωση του όντος, την ενδελέχεια. Η άμορφη ύλη φέρει μέσα της τη δυνατότητα να γίνει το Ον. Το μάρμαρο μπορεί να γίνει άγαλμα αν ο γλύπτης το θελήσει και ενεργήσει προς αυτή την κατεύθυνση μετατρέποντας το από άμορφη μάζα σε μορφή. Με τον τρόπο αυτό η δυνατότητα γίνεται πραγματικότητα.

Η γλώσσα είναι ένα  μέσο απεικόνισης της πραγματικότητας. Η Αριστοτελική λογική  τη βλέπει ως εργαλείο σκέψης και ως κώδικα για απεικόνιση, καταγραφή και περιγραφή του πραγματικού υλικού κόσμου που μας περιβάλλει. Μια πρόταση συνδέει ένα ατομικό υποκείμενο με ένα γενικό κατηγορούμενο μια γενική δηλαδή ιδιότητα που προσάπτεται ως χαρακτηριστικό και περιγράφει το άτομο. Έτσι η πρόταση «Ο Δημοσθένης είναι ρήτορας» προσάπτει στην ατομική υπόσταση του Δημοσθένη το γενικό κατηγόρημα του ρήτορα.

Γενικά ο Αριστοτέλης πιστεύει ότι η σκέψη δομείται σε δύο είδη εννοιών, τις ατομικές και τις γενικές. Μια ατομική έννοια περιγράφεται επαρκώς όταν συνδεθεί με μια ή περισσότερες γενικές έννοιες. Στην πρόταση «Ο Ηράκλειτος είναι δυσνόητος»  η ατομικότητα του φιλοσόφου της Εφέσου συνδέεται με το γενικό κατηγόρημα του δύσκολου στην κατανόηση   που του αποδίδεται. Οι ατομικές έννοιες ονομάζονται «ουσίες» είναι δηλαδή υπαρκτές υλικές πραγματικότητες. Τα ατομικά όντα είναι τα μόνα υπαρκτά κατά τον Αριστοτέλη, ενώ οι γενικές έννοιες δεν κατοικοεδρεύουν σε κάποιο νοητό χώρο, όπως το βασίλειο των ιδεών που δίδασκε ο Πλάτωνας, αλλά είναι περιγραφικές και προσδιοριστικές των ατομικών εννοιών.

Η Αριστοτελική πραγματικότητα συνίσταται λοιπόν σε δύο είδη όντων. Τα ατομικά υποκείμενα «καθ’ έκαστον» που είναι τα μόνα πραγματικά και ορατά. Κάθε άνθρωπος, ζώο, ή πράγμα ανήκει σε αυτή την κατηγορία ορατών, ψηλαφητών, όντων. Από την άλλη οι γενικές έννοιες, τα γενικά τα «καθ’ όλου» όντα δεν είναι υλικά αντικείμενα αλλά αφηρημένες έννοιες, που αποκτούν υπόσταση μόνο αν συνδεθούν με κάποια ατομικότητα που την περιγράφουν. Πάρτε για παράδειγμα την πρόταση « Ο Περικλής ήταν Πολιτικός». Η γενική έννοια πολιτικός δεν  προσδιορίζει ένα πρόσωπο, αλλά ένα σύνολο προσώπων που έχουν ως κοινή ιδιότητα την ενασχόληση τους με τα κοινά. Σε μια προϊστορική άναρχη κοινωνία  δεν υπάρχει  η έννοια  του πολιτικού, αφού δεν υπάρχουν  τα άτομα εκείνα που θα τις έδιναν υπόσταση. Ως επιπλέον παράδειγμα γενικής έννοιας, αναφέρουμε την κατηγορία «άνθρωπος» Πρόκειται για  γενική, άυλη μορφή, μια κοινή συνισταμένη ιδιότητα στην οποία μετέχουν όλα τα ατομικά επιμέρους ανθρώπινα όντα. Σε ένα ακατοίκητο πλανήτη όμως, κάπου στην  έρημη απεραντοσύνη του σύμπαντος, το κατηγόρημα άνθρωπος στερείται  νοήματος.

Η Πλατωνική ιδέα καθαιρείται από τον Αριστοτέλη αφού τη θεωρεί ως μια υποκειμενική νοητική έμπνευση του δασκάλου του που στερείται υλικής υπόστασης. Ο μαθητής του Πλάτωνα  υποβαθμίζει την ιδέα σε «μορφή» «είδος» ιδιότητα γενική και περιγραφική που μπορούμε να συναντήσουμε σε πολλά ομοειδή όντα. Κάθε ατομικό ον συνίσταται σίγουρα από ύλη, η οποία όμως δομείται με βάση κάποια γενικά κατασκευαστικά χαρακτηριστικά που την περιγράφουν, την μορφοποιούν, την προικοδοτούν με  ιδιότητες που  προσδιορίζουν το ον. Η ύλη δίνει σε κάθε ατομικό ον την ατομική του υπόσταση, ενώ οι «κατηγορίες» περιγράφουν τα γενικά χαρακτηριστικά ομοειδών όντων   και τα διαφοροποιούν από άλλα  όντα παντελώς ανόμοια. Οι γενικές έννοιες, ως προσδιορισμοί των όντων, μπορούν να ενταχθούν στις ακόλουθες κατηγορίες:

  1. Τροπικοί προσδιορισμοί: Περιγράφουν τον τρόπο ύπαρξης του ατομικού όντος. Με βάση την Αριστοτελική ορολογία ανήκουν στην κατηγορία του «Πάσχειν»
  1. Χρονικοί προσδιορισμοί: Ορίζουν τη χρονική παράμετρο ύπαρξης του κάθε ατομικού όντος.
  1. Τοπικοί προσδιορισμοί: Ορίζουν την τοπική παράμετρο εκδήλωσης του αντικειμένου.
  1. Ποσοτικοί προσδιορισμοί: Ορίζουν τις ποσοτικές παραμέτρους που εμπίπτουν στα πλαίσια μιας κατηγορίας.

Γενικά μπορούμε να περιγράψουμε γλωσσικά επαρκώς κάθε ατομική οντότητα αν απαντήσουμε τα ακόλουθα ερωτήματα:

Α. Ποίος/α ή τι ενεργεί ή πάσχει;

Β. Πώς το υπό εξέταση ον  εκδηλώθηκε, έδρασε, έπαθε;

Γ. Πότε έδρασε ή αλληλεπίδρασε; [ Χρονική παράμετρος, χρονοδιάγραμμα εκδήλωσης δράσεων του όντος ]

Δ. Πού έδρασε; [ Χωρικός προσδιορισμός αντικειμένου ]

Ε. Γιατί έδρασε; [ Τελικός προσδιορισμός, σκοπός. ]

Σε κάθε επιμέρους ον του κόσμου μας ο Αριστοτέλης διακρίνει την ουσία του από τα δευτερεύοντα χαρακτηριστικά του τα οποία ονομάζει «συμβεβηκότα». Η διαφοροποίηση γίνεται ως εξής: Η ουσία ορίζεται ως το χαρακτηριστικό του όντος που αν αναιρεθεί αυτό χάνει την υπόσταση του. Βρίσκεται στο κέντρο της ύπαρξης του. Ως δευτερεύον ορίζεται το χαρακτηριστικό που αν αναιρεθεί το ον εξακολουθεί να παραμένει το ίδιο. Ας πάρουμε για παράδειγμα το νερό. Η μοριακή του δομή είναι η ουσία του, το μόριο του νερού αποτελείται από δύο άτομα υδρογόνου και ένα οξυγόνου και αν αλλάξει η συγκεκριμένη αναλογία έχουμε άλλα μόρια που δεν είναι πλέον νερό. Από εκεί και πέρα όμως, η θερμοκρασία του νερού, η φυσική του κατάσταση (αέρια, υγρή, ή στερεά ) η διαφορετική παρουσία ιχνοστοιχείων κλπ αποτελούν δευτερεύοντα χαρακτηριστικά που η διαφοροποίηση τους δεν αναιρεί τη γενική ιδιότητα του ύδατος.

Όταν μελετούμε λοιπόν ένα συγκεκριμένο ατομικό ον λέει ο Αριστοτέλης, πρέπει να είμαστε σε θέση να ξεχωρίζουμε την ουσία του από τα «συμβεβηκότα» δευτερεύοντα χαρακτηριστικά του που δεν αγγίζουν τον σκληρό πυρήνα της ύπαρξης του.

Επίλογος

Ένα άρθρο δεν μπορεί σε καμιά περίπτωση να περιγράψει ένα πανεπιστήμονα του μεγέθους του Αριστοτέλη. Απλώς αναφερθήκαμε στο βίο του και σε κάποια στοιχεία της Οντολογίας του. Θα ακολουθήσουν και άλλα άρθρα με αναφορές σε άλλες πτυχές της κολοσσιαίας αυτής μορφής, που σε σημαντικό βαθμό διαμόρφωσε τη δυτική διανόηση, όπως τη ξέρουμε σήμερα.

Βιβλιογραφία

  1. Πελεγρίνης, Θεοδόσιος, Οι Πέντε Εποχές της Φιλοσοφίας, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα 1998.
  1. Κάλφας Βασίλης, Ο Αριστοτέλης πίσω από τον Φιλόσοφο, Καθημερινές Εκδόσεις 2014.
  1. Magee Bryan, Η περιπέτεια της Φιλοσοφίας, εκδόσεις Σαββάλας 2005.
  1. Θεοδωρίδης Χ. Εισαγωγή στην Φιλοσοφία, ιδιωτική έκδοση 1982.
 

Εκπαιδευτικό Υλικό

 

facebook Twitter YouTube
Τελευταία Ενημέρωση:
Παρασκευή,
12/07/2019 10:28